Kanser Hakkında Merak Ettikleriniz

Evet, dünya genelinde kanser tanısı giderek artmaktadır. Bunun başlıca nedenleri gelişmiş tanı yöntemleri, kapsamlı tarama programları ve uzayan insan ömrüdür; yaşlandıkça kanser gelişme olasılığı da artmaktadır.

Ancak önemli bir ayrım: kanser tanıları artmasına rağmen, yeni tedavi yöntemleri ve erken teşhis sayesinde kansere bağlı ölümler giderek azalmaktadır.

Evet. Kanserlerin yaklaşık %35–40'ı önlenebilir niteliktedir. Sadece sigara ve alkol, tüm kanserlerin üçte birinden sorumludur.

Öte yandan lösemi, beyin tümörleri ve pankreas kanseri gibi malignitelerin çoğunlukla rastgele mutasyonlar sonucu geliştiği bilinmektedir; bu nedenle önlenmesi güçtür.

Kanserlerin yaklaşık yarısında çevresel faktörler belirleyici rol oynamaktadır. Bu faktörler şöyle sıralanabilir:

Obezite de endometrium ve kolon kanseri riskini artırması nedeniyle önemli bir risk faktörü olarak kabul edilmektedir.

Kanser, hücresel düzeyde genetik bir hastalıktır; ancak tüm kanserlerin yalnızca %10'u kalıtsal geçiş gösterir. Bu nedenle genetik testler herkese değil, belirli risk grubundaki bireylere önerilmelidir.

Aşağıdaki durumlarda genetik danışmanlık alınması önerilir:

Meme ve over kanserleri için BRCA 1 ve BRCA 2 testleri; kolon ve endometrium kanserleri için ise MSI paneli (MSH2, MSH6, MLH1, PMS1, PMS2) en sık başvurulan genetik testlerdir.

Bireyin risk durumuna göre bunların dışında pek çok ek genetik test de mevcuttur ve uzman değerlendirmesiyle belirlenir.

Ailede kanser hikayesi olan ve yüksek risk taşıyan bireyler; ailesel risk durumuna özel hazırlanmış tarama programlarına katılmalı, genetik danışmanlık almalı ve kanser riskini azaltmaya yönelik yaşam tarzı önerilerine uymalıdır.

Erken başlayan düzenli takip, potansiyel bir kanserin en erken evrede yakalanmasını sağlar; bu da tedavi başarısını ve kür şansını önemli ölçüde artırır.

Kemoterapi hızlı bölünen tüm hücreleri etkileyen nonspesifik bir tedaviyken, hedefe yönelik tedaviler kanser hücrelerindeki spesifik molekülleri hedef alır. Bu hedefler; kanserin damarlanmasını, büyümesini ve çoğalmasını sağlayan mekanizmalardır.

Her hasta bu tedavilere uygun değildir; önce moleküler testlerle uygunluk belirlenir, ardından tedaviye eklenir.

İmmunoterapi, bağışıklık sistemini güçlendirerek kanser hücrelerine karşı daha etkili savaşmasını hedefler. Yeni nesil immünoterapiler, vücuttaki T hücrelerini baskılayan mekanizmaları devre dışı bırakarak bu hücreleri aktive eder.

Yan etkileri klasik kemoterapiden farklı olup genellikle daha hafif seyreden otoimmün etkilerdir.

İmmunoterapi ve hedefe yönelik tedavilerdeki büyük ilerlemelere rağmen kemoterapi tamamen ortadan kalkmayacaktır. Özellikle pankreas kanseri, testis kanseri, triple negatif meme kanseri ve çoğu jinekolojik kanserde kemoterapi hâlâ birincil tedavi seçeneğidir.

Kür şansı en yüksek kanserler, erken evrede saptanan kanserlerdir. Meme, kolon, akciğer kanserleri ve melanoma gibi pek çok kanser, erken evrede tespit edilip yardımcı tedavilerle desteklendiğinde son derece yüksek kür oranlarına ulaşmaktadır.

Bunun yanı sıra bazı lenfomalar ve testis tümörü gibi germ hücreli kanserler ileri evrede bile kür sağlanabilecek kanserler arasındadır. Bu nedenle düzenli tarama programları kritik öneme sahiptir.

Standart kanser taraması; fizik muayene, görüntüleme ve biyopsiyle yapılmaktadır. Moleküler testler henüz standart tarama yöntemi sayılmasa da bu alanda önemli bir paradigma değişikliği yaratmaktadır.

Sıvı biyopsiler, kandan alınan örneklerde tümör DNA'sı (ctDNA), dolaşımdaki tümör hücreleri, mikroRNA ve eksozom gibi biyobelirteçleri analiz ederek kanseri erken evrede saptamayı hedefler.

Örneğin Galleri Testi 50'den fazla kanser türünü erken evrede tespit etmeyi amaçlamaktadır. Yanlış pozitif/negatif sonuçlar, maliyet ve doğrulama çalışmalarının tamamlanması gibi engeller aşıldığında, önümüzdeki 5–10 yıl içinde özellikle erken tanısı zor kanserlerde rutin tarama programlarına girmesi beklenmektedir.

Yapay zeka (AI), hem tanı hem de tedavi alanında onkolojide dönüşümü hızlandırmaktadır. AI; mammografi taramalarında gözden kaçabilecek lezyonları tespit edebilir, patolojik görüntüleri analiz ederek teşhis doğruluğunu artırabilir ve genomik verileri işleyerek kişiselleştirilmiş tedavi stratejileri geliştirilmesine katkı sağlar.

Kanser nüksleri büyük ölçüde tümör heterojenitiesiyle açıklanmaktadır. Tedavi sırasında bazı kanser hücreleri yok edilirken, genetik çeşitlilik nedeniyle hayatta kalan dirençli hücreler zamanla çoğalarak nüksü tetikler. Kanser kök hücreleri de tedavilere karşı daha dirençli olup uzun süre latent kalabilir.

Kanser tanısı almak hem fiziksel hem de psikolojik açıdan büyük bir yük oluşturur. Tedavi sürecinde hastaların %30–40'ında anksiyete, depresyon, travma sonrası stres bozukluğu veya uyum bozuklukları görülebilmektedir.

Bu nedenle onkologlar sadece fiziksel tedaviyi değil, hastaların ruh sağlığını da gözetmelidir. Psiko-onkologlara yönlendirme, stres yönetimi teknikleri, nefes ve gevşeme egzersizleri bu süreçte büyük önem taşır.

Bir tıbbi onkolog olarak şu önerileri sıralayabilirim:

Bu ifade kısmen doğrudur; ancak asıl mesele daha nüanslıdır. Kalorisi yüksek gıdalar obeziteye neden olarak kanser gelişiminde veya ilerlemesinde rol oynayabilir. Obezitede yağ dokusu, kanser hücrelerinin çoğalmasını teşvik eden büyüme faktörleri ve sitokinler salgılar.

Kanser tedavisinde her geçen gün yeni keşifler yapılmaktadır. İmmunoterapi, hedefe yönelik tedaviler, kişiselleştirilmiş tıp ve yapay zeka gibi yenilikler kanserle mücadelede büyük umutlar vadetmektedir.